‘THEMA: TIJDSREBELLEN’

Na in 2024 samen Ruimte vanuit verschillende perspectieven te hebben ervaren, richtten we 2025 bij Schemerlicht onze blik op Tijd. Niet alleen de kloktijd die ons dagelijks voortstuwt, maar ook tijd als ervaring, als ritme en als perspectief. Tijd bepaalt hoe we ons leven ordenen, hoe we naar de natuur kijken en hoe we nadenken over de toekomst – en toch staan we zelden stil bij wat tijd eigenlijk is. In de kunstroute nodigden kunstenaars meer dan 12.000 bezoekers uit om uit de tredmolen van lineaire tijd te stappen. Een uitnodiging om te vertragen, te reflecteren – en samen even Tijdsrebellen te worden.

Curator: Siuli Ko
Curator talentenprogramma & Scenografie: Zalán Szakács
Productie

SUDDEN RUPTURE – THE MIRROR FALLS

Hier breekt iets open. Een spiegel valt, een ritme stokt, een vertrouwde cadans wordt onderbroken. Wat gebeurt er wanneer de tijd zelf struikelt? Durf je die breuk te zien – en jezelf daarin te ontmoeten? Het is het begin van onze reis: weg van lineaire vooruitgang, naar een cyclus waarin vertraging, aandacht en openheid de ruimte krijgen. Je treedt zo binnen bij Sudden Rupture – The Mirror Falls, een installatie van de Brits-Duitse kunstenaar Sebastian Kite, die je uitnodigt om stil te staan bij iets waar we zelden aan ontsnappen: de haast van alledag, de klok die ons voortjaagt, ons kortetermijndenken.

Sudden Rupture – The Mirror Falls markeert geen einde, maar een drempel – een uitnodiging om los te komen en werkelijk te beginnen.

Concept, Research, Design & Sound Design: Sebastian Kite
Engineering & Production: Ward Kreykamp
Creative Technologist & Co-Sound Design: Nathan Marcus
In opdracht van Schemerlicht / Commissioned by: Schemerlicht

FOSSIL REMAINS

Grafstenen zijn vaak gemaakt van zwart kalksteen, vol fossielen die miljoenen jaren geleden in zeeën zijn ontstaan. Talloze fossielen van schelpen, koralen en zeesponzen zitten verborgen in het gesteente. Met het werk Fossil Remains verbeeldt het Nederlandse kunstenaarsduo Driessens & Verstappen de toekomstige fossielen van onze tijd: resten van plastic afval dat zich ophoopt in de oceanen, afzet in de zeebodem en uiteindelijk versteent in de aardkorst. Het werk toont een serie zerkstenen met fossielen uit het Antropoceen, het tijdperk van de mens, en confronteert ons met de vraag: wat willen we achterlaten voor toekomstige generaties?

Research, concept & production: Driessens & Verstappen
Curator: Eliane Odding / Nieuw Licht
In opdracht van / Commissioned by: TAQA De Vest / St-Laurens Church Alkmaar

SPECTRAL ORDER

In Spectral Order laat kunstenaar Dineke van Oosten zien hoe tijd zich niet slechts laat meten, maar ook laat voelen. Op een fosforescerende ondergrond tekent een krachtige laser vluchtige structuren: helder zichtbaar, maar even snel weer verdwijnend. Alsof herinneringen zich even aan ons tonen voordat ze vervagen. Het werk balanceert tussen orde en chaos, perfectie en hapering, en maakt zichtbaar wat doorgaans verborgen blijft: dat niets blijvend is, dat alles uiteindelijk verdwijnt.

Met deze installatie vertaalt Van Oosten haar kenmerkende zwart-witte beeldtaal naar een dynamisch spel van licht, geluid en technologie. De spookbeelden die achterblijven zijn als afdrukken van een moment, echo’s van vergankelijkheid. Wat blijft ons bij – de vorm zelf, of de herinnering eraan?

Research, Concept & Production: Dineke van Oosten
Technical Production: Joris Strijbos
Thanks to: Tim Vermeulen
In opdracht van / Commissioned by Conflux & Schemerlicht
Met steun van / Supported by: Gemeente Den Bosch

CETACÆ

Walvissen zijn levende tijdcapsules. Sommige kunnen wel 250 jaar oud worden. Vandaag klinkt hun wereld voller dan ooit, niet door hun stemmen, maar door ons: scheepsschroeven, olieboringen, sonar en militaire activiteit hebben de oceanen veranderd in een sonische, luidruchtige mist waarin walvissen hun weg moeten vinden.

In Cetacæ vertaalt Gabriele Nasole tijdservaring naar een zintuiglijke installatie. Zijn keramische sculpturen – gebaseerd op walvisschedels, die met hun vorm een natuurlijke versterker zijn – laten bezoekers luisteren en voelen hoe geluid door bot, materie en tijd reist. Zo ontstaat een stille ontmoeting met wezens die ons ver voorbij leven en ons herinneren dat tijd en ruimte niet door mensen worden gedomineerd, maar gedeeld met andere levende wezens.

Research, concept & production: Gabriele Nasole
Thanks to Muséum National d’Histoire Naturelle, Paris; Dr. Olivier Adam; Pepijn Kamminga, Naturalis Biodiversity Center, Leiden; MUMA Museo del Mare Milazzo
In opdracht van / Commissioned by Schemerlicht

DREAMING INFINITE

Dreaming Infinite van maker Timo Lejeune nodigt ons uit om ver vooruit te denken. Twee kolommen vormen samen een poort naar een ruimte om te dromen en te denken. In de digitale monoliet droomt een algoritme oneindige nieuwe vormen en klanken bij elkaar: een machine in hyperslaap, die blijft scheppen – ook als wij allang voorbij zijn. De kleinere, fysieke kolom laat die tijdloosheid zien. Het is een object om te bewonderen, uniek en onvervangbaar. Binnenin zit een werkende computer waarin het algoritme verder droomt en nieuwe vormen en klanken blijft maken. Zoals iemand dit over 10.000 jaar zou kunnen terugvinden.

Concept & Artistic Direction: Timo Lejeune
Creative Coding: y=f(x) Lab (Tim Gerritsen, Roy Gerritsen)
Research: Meggie Weinheimer
Production: Lumus Instruments
Sound Design: Max Frimout
In opdracht van / Commissioned by Schemerlicht

HOW AM I TO EXPRESS EMPTINESS

Beeldend kunstenaar Felipe van Laar nodigt ons uit een ruimte binnen te gaan waar tijd lijkt te verdwijnen. Zijn installaties zijn plekken van stilte en bezinning, waar je kunt mijmeren en nadenken. Als bezoeker vraag je je af: wat is dit voor plek? Is het af, of nog in aanbouw? Is het een herinnering uit het verleden, of een ruïne uit de toekomst?

Het werk How am I to express emptiness speelt met de spanning tussen het gewone en het bijzondere, het tijdelijke en het blijvende. Terwijl we ons door de installatie bewegen, of ons laten uitnodigen om hier even te blijven staan of zitten, ervaren we hoe de grenzen tussen heden, verleden en toekomst vervagen. Felipe creëert een architectonische ervaring die ons doet stilstaan bij de betekenis van ruimte en tijd – een intermezzo waarin de tijd zelf voelbaar wordt.

Research, concept & production: Felipe van Laar
In opdracht van / Commissioned by Schemerlicht

COSMIC CINEMA

Met Cosmic Cinema vertaalt kunstenaar en onderzoeker Katarina Petrović onzichtbare kosmische straling naar licht en geluid. Elke botsing met de detector wordt hoorbaar en zichtbaar: een pulserende klank en een flits van stroboscopisch licht die als nabeeld op het netvlies achterblijft. Zo worden de bezoekers direct geconfronteerd met sporen van gebeurtenissen die zich miljoenen jaren geleden in het universum hebben afgespeeld.
Wat normaal verborgen blijft in meetinstrumenten en astronomische data, wordt hier een fysieke ervaring: de kosmos als vibratie, als flits, als herinnering in het lichaam. Cosmic Cinema verbindt zo de immens lange tijdschalen van sterren en supernova’s met het vluchtige moment van menselijke waarneming.

Research presentation developed with the support of Schemerlicht and iii
Research, concept and production: Katarina Petrović
Software and development assistance: David Tiemstra, Nenad Popov

AS WE SYNCH

In as we synch nodigt het kunstenaarsduo sikau/pubalova ons uit om opnieuw te luisteren naar de ritmes van het leven. Niet het tempo van de klok, maar de trage, cyclische ritmes van fermentatie en ontbinding – processen waarin menselijke en niet-menselijke lichamen met elkaar verweven worden.

Een dunne, hangende membraan trilt zacht mee met geluiden die door micro-organismen worden voortgebracht: gistend brood, bubbelende kombucha, gesnerp door micro-organismen die onze yoghurt of bier maken. Deze processen bestaan al eeuwenlang naast elkaar. In die beweging ervaren we tijd niet als haast, maar als een levende cyclus. Een cyclus waarin mens en microben – piepkleine organismen zoals bacteriën en gisten – samen in hetzelfde ritme bewegen.

Research, concept & production: Sikau/Pubalova: Denisa Pubalova, Dr. Lea Luka Sikau
Research collaborator: Maria Castellanos
Bioscientist: Felipe Lombó
Partners Netherlands: Do Bongers (Basic Theory), Danny Smink (Oersoep)
Partners Spain: Resin Pro Espana, Embutidos La Vega San Julián, Satori Ferments, Laetitia Baselgas, Carla González Suárez (Sidra Ca Pericon)
Partner India: Kshitija Mruthyunjaya (Henchu Cafe)
Supported by: Studiotopia, European Commission.
In opdracht van / Commissioned by LABoral Centro de Arte y Créacion Industrial & Schemerlicht

THE GREAT ENDEAVOUR

In The Great Endeavour schetst Liam Young een toekomstvisie van een immense, collectieve onderneming: het bouwen van de grootste infrastructuur die de wereld ooit heeft gekend, bedoeld om CO₂ te verwijderen en zo het leven op aarde te redden.

We hebben altijd het onmogelijke gebouwd. We hebben kanalen tussen continenten gegraven, kusten met spoorlijnen verbonden, zijn op verre planeten geland en bouwden steden die reiken tot in de wolken. Nu moeten we opnieuw het onmogelijke bouwen: een planetaire machine voor het verwijderen van CO₂, die het grootste bouwproject in de menselijke geschiedenis zal worden.

Director and designer: Liam Young
VFX Supervisor: Alexey Marfin
Original Score: Lyra Pramuk
Costume Designer: Ane Crabtree
Environment Artists: Attilio Bonelli Andrew Hu, Luis Garcia Grech
Science Consultants Holly Jean Buck, David Goldberg
Presented By: WaterBear Network In Association With Resilient Foundation
With the additional support of WaterBear Network, National Gallery of Victoria, Melbourne, SCI Arc, Los Angeles

MEERKLANK

Meerklank laat je tijd horen, klank voelen en beweging aanraken. In een groot, lichtgevend houten wiel nodigt Studio Onderstroom je uit om tijd anders te ervaren. Terwijl je in het wiel loopt, zet je een trage compositie in beweging: licht, geluid en beweging verweven zich tot een polyritmisch landschap. Meerdere tijdcycli klinken en bewegen tegelijk, zoals in de natuur, waar tijd altijd gelaagd is.

Elke stap, elke draai activeert klanken en lichten, waardoor je zelf onderdeel wordt van de ritmes die het werk oproept. Of je nu dichtbij bent of op afstand kijkt, de ervaring verschilt telkens opnieuw. Meerklank is een uitnodiging om te vertragen, te voelen en te ontdekken dat tijd niet één rechte lijn is, maar een gelaagd netwerk van ritmes waarin je kunt opgaan.

Research, concept & production: Annabel Schouten, Jurriaan de Vos, Gemma Luz Bosch
Tot stand gekomen binnen het / Realised within the Schemerlicht Talent Programme
Met steun van / Supported by: Amarte Fund

ÓRA

In het werk Óra van Joris Strijbos wordt tijd voelbaar als iets dat zich oplaadt en pas ontvouwt wanneer alles samenvalt. Licht, geluid en beweging spelen in complexe patronen, waarbij de kinetische installaties pas echt tot leven komen als de juiste omstandigheden samenkomen. Zoals een geiser die zijn kracht toont na jaren van opbouw, ontvouwt zich hier een moment van spanning en intensiteit.

Als bezoeker kunnen we dit tijdsproces waarnemen, en ervaren hoe natuurlijke ritmes, samengepakte energie en synchrone gebeurtenissen samen een nieuwe tijdsbeleving creëren. Het is een poëtische herinnering dat vooruitgang en verandering niet vanzelf komen, maar ontstaan wanneer alle benodigde elementen op elkaar afgestemd raken – niet alleen een uitnodiging om de verborgen ritmes van de wereld om ons heen te voelen, maar ook om door samenwerking een echte verandering te bereiken.

Research & concept: Joris Strijbos
Production: Joris Strijbos, Spectro Productions
In opdracht van / Commissioned by Schemerlicht & KIKK

DALSOON

Dalsoon is een kinetische lichtsculptuur die je meeneemt in een meditatieve ervaring van licht, schaduw en beweging. Studio Noké liet zich inspireren door de diepe menselijke fascinatie voor de maan – haar ritmes, haar aanwezigheid in de nacht en de mythes die haar volgen – en verweeft dit in het ritme en de lichtbeweging van de installatie.

Het werk is geïnspireerd op de Koreaanse legende die vertelt over Haesik en Dalsun, een broer en zus die via een goddelijk touw naar de hemel klimmen en daar de zon (Haesik) en de maan (Dalsun) worden. Dalsoon symboliseert dit touw – een verbinding tussen aarde en hemel, duisternis en licht. Het touw, dat hen naar de hemel bracht, staat symbool voor de verbinding tussen cycli, ritmes en tijdspercepties die groter zijn dan het menselijke leven.

Research, concept & production: Moon Seop Seo, Katharina Sook Wilting
Tot stand gekomen binnen het / Realised within the Schemerlicht Talent Programme
Met steun van / Supported by: Amarte Fund

HET NARRATIEF

Ieder jaar wordt door een nieuwe groep makers ‘het narratief’ vormgegeven: een verhaal dat de werken van Schemerlicht op een andere manier omlijst. Dit jaar waren dat regisseur en acteur Annelinde Bruijs, spoken word artist en rapper Fresku, en Nijmegens eigen geluidsontwerper en producer Darko Esser.

In zes verhalen tussen de kunstwerken door luisterden we naar een klokkenmaker in zijn natuurlijke habitat: in de winkel waar hij zijn uurwerken maakt, slaat hij de wereld door zijn winkelraam gade, en hoor je de gedachten in zijn hoofd. Zo ontmoeten we op verschillende manieren de tijd. Zo kwam een vrouw vragen of hij degene is, die de tijd maakt? En kwam er iemand met een paraplu even binnen om de tijd te doden. Vroeg een zakenman zich af of hij misschien wat tijd kan kopen? En ontving de klokkenmaker een rare brief uit de toekomst.