Tien kunstenaars verkennen de letterlijke grenzen van water, maar ook grenzen die door klimaatverandering steeds beter zichtbaar worden in ons land. De tuin staat vol met verrassende (licht)kunstinstallaties, magische muzikale composities en zeldzame geluidswerken. Meer dan 7500 bezoekers volgen een metaforische rivier langs de werken, de stem van artiest Willem de Bruin die zijn levensverhaal deelt.
Curator: Boris Acket
Gelauwerd akoestisch ecoloog Gordon Hempton gelooft in de waarde van stilte, een plek zonder door mensen geproduceerd geluid. In 2018 richtte Hempton de non-profitorganisatie Quiet Parks International op, die zich inzet voor de bescherming van stille plekken en natuurlijke stilte bereikbaar probeert te maken voor zoveel mogelijk mensen. Op Schemerlicht vormt het werk van Hempton de begeleiding van deze reis langs de metaforische rivier. De geluidsopnames vertellen het levensverhaal van de Merced, de rivier die door de Amerikaanse Yosemite Valley stroomt. Je hoort hoe de rivier begint met opborrelend water bij de bron, daarna transformeert tot een majestueuze bergstroom met watervallen en tot slot rustiger vaarwater terechtkomt als meanderende rivier tussen landbouwgebieden. Aan het einde van de route kom je uit bij een audiovisuele kustlijn waar de natuurlijke geluidsopnames van Hempton gedurende twintig minuten overvloeien in een synthetisch klankenlandschap van Boris Acket. Zo geeft het werk commentaar op het verdwijnen van zuiver natuurlijk geluid en stilte, en roept het vragen op over hoe we in onze moderne tijd natuur moeten conserveren en bewaren.
Door middel van cinematografie, installatiekunst en scenografie roept beeldend kunstenaar Heleen Blanken in haar artistieke praktijk vragen op over hoe we naar de natuur kijken. Diep beïnvloed door de complexe uitwisseling tussen de mensheid en de natuurlijke omgeving verkent Heleen verschillende lagen van onze esthetische perceptie van de natuurlijke wereld. Met een fascinatie voor water en onze verschillende representaties van natuur maakt Heleen voor Schemerlicht Festival een iteratie op haar werk “When Water Falls”, een project dat in 2018 startte en verschillende vormen kende. Deze installatie is een reflectie op plastic afval. Het behandelt de complexiteit van onze door de mens veroorzaakte aanwezigheid in de natuurlijke omgeving. De folie wordt hergebruikt en omgevormd tot een nieuw werk. Begeleidend hieraan maakt Boris Acket een compositie vol synthetisch water.
Audiovisueel kunstenaar Vincent Rang laat zich graag overleveren aan traagheid, als reactie op de snelle wereld waarin we leven. Nauwkeurige observeert hij de natuurlijke wereld om ons heen. Bloeiende planten, massieve rotsformaties, windvlagen en waterstromen vangt en herschikt hij tot betoverende composities waarin je telkens iets nieuws kunt zien. Voor Schemerlicht filmde hij delen van de Botanische Tuin Hortus, de locatie van het festival in 2021. Deze beelden uit de werkelijkheid heeft hij gebruikt om met speciale effecten iets surrealistisch te creëren: een poëtisch waterlandschap dat langzaam maar zeker vervreemdt. ‘Slow spectacles’ noemt hij deze vloeibare schilderijen: laat jezelf eindeloos meevoeren met de dromerige beelden, het ritme van de natuur en het verstrijken van de tijd.
Met behulp van oude synthesizers, test- en meetapparatuur en feedbackloops creëerde de Nederlandse producer Jameszoo (Mitchel van Dinther) een compositie van het gezang van tien denkbeeldige vogelsoorten. De audio-installatie was doorlopend te horen op tien speakers. Kunsternaar Philip Akkerman, met wie Jameszoo al eerder samenwerkte, vertaalde de imaginaire vogels vervolgens naar het schildersdoek. Een opmerkelijke stap: al ruim dertig jaar schildert en tekent deze kunstenaar hoofdzakelijk zelfportretten waarop hij is te zien met een serieuze, geconcentreerde blik. Voor Schemerlicht gaf hij zichzelf iets meer artistieke vrijheid, waarvan het resultaat is te zien aan het einde van de route.
Wat beschouwen wij tegenwoordig nog als natuur? En hoe reageren we op de uitdroging van het landschap en de dreigende zeespiegel? Theatermaker en filosoof Puck van Dijk en woordkunstenaar Willem de Bruin creëerden een geluidskunstwerk over de taal van water. Inspiratie haalden ze onder andere uit het werk van sociaal milieukundige Riyan van den Born, die antropologisch onderzoek heeft verricht naar de invloed van water op onze beleving van de natuur. Daarnaast gingen Van Dijk en De Bruin in gesprek met Gordon Hempton, een akoestisch ecoloog die zich inzet voor de bedreigde geluiden van de stilte en ons leert daar beter naar te luisteren. Met zijn opnames van natuurgeluiden in feite ook een conservator is van bedreigde of inmiddels uitgestorven dieren en drooggevallen rivieren. Op een aantal plekken langs de route hoor je flarden van de door De Bruin ingesproken verhalen. Telkens doen ze je even stilstaan bij de levensloop van de rivier: zacht borrelend, als woeste stroom, in peilloze dieptes en tot slot rustig overvloeien in het grote geheel.
Maarten Vos, cellist, componist en producer creëerde voor Schemerlicht een digitale diersoort in de vorm van een audio-installatie. Tijdens een wandeling door de Hortus raakte hij gefascineerd door de bloedcicade. Dit insect dankt zijn naam aan zijn zwarte schildkleur met daarop (meestal zes) opvallende bloedrode banden. Cicaden staan bekend om hun gezang, dat ze produceren met twee kleine trilplaatjes (tymbalen) achter het borststuk. Voor dit werk manipuleerde Vos verschillende elektronische en akoestische klanken met behulp van de Cicada, een intrigerend apparaat met vleugels die de grenzen tussen aanraking en geluid overbruggen. Akoestisch gegenereerde trillingen worden daarbij omgezet in organische en dynamische geluiden, geïnspireerd op het insect. Physical Synthesis, het bedrijf achter Cicada, heeft specifiek voor de compositie van Vos een rood met zwarte vleugel gefabriceerd.
Het doek boven het water in de botanische tuin Hortus was de installatie Einder, gemaakt door Boris Acket. Een dialoog tussen Acket en akoestisch ecoloog Gordon Hempton. De vraag was of we geluid zouden moeten gebruiken om te beschermen, te behouden of opnieuw te creëren. Begeleidend aan de bewegingen van het doek is een geluidwerk hoorbaar. Verstillend, betoverend en passend. Het werk kwam tot stand door geluidsopnames van wetenschapper Frank Collas uit de Waal. Componist Jameszoo maakte samen met Elias Mazian een nieuwe compositie. Met de tonen duik je in de route ineens even onder water. Het oppervlak van het doek is prachtig verlicht en wordt verder alleen aangedreven door de wind. Zo komen meerdere natuurlijke elementen samen in een wonderlijk stukje onderwaterwereld. Tegelijkertijd herinnert de wisselende werking van het geluid overdag en ‘s nachts de bezoeker aan de menselijke aanwezigheid die niet meer weg te denken is uit de natuur. Met als gevolg dat de biodiversiteit in rivieren hard achteruit gaat door de overdadige aanwezigheid van menselijk en industrieel geluid.
Zeno van den Broek is een kunstenaar die het grafische en generatieve vaak verenigt met rijke audiovisuele ervaringen, in dit werk specifiek in de abstractie van een spectrogram. Een spectrogram is een grafiek waarin de energie per frequentiegebied is uitgezet tegen tijd.
Spectrogrammen worden al jaren gebruikt om de geluidsactiviteit van een gebied uit te drukken. Wetenschapper Frank Collas maakte 300 uur hoge kwaliteit opnames van het onderwaterleven van de Waal om de akoestische vervuiling van de rivier in kaart te brengen. Deze opnames zijn een onderdeel van het onderzoek ‘Rapportage natuurgegevens langsdammen Waal.’ Hierin brengt Collas onder andere het akoestische effect van langsdammen in kaart. Met het spectrogram en de 300 uur materiaal van Frank Collas als inspiratie maakt Zeno een nieuwe interpretatie van het klassieke spectrogram. Hij maakt zo het hernieuwde ritme van dag en nacht in de Waal zichtbaar: niet door de verandering van dierlijke activiteit, maar door de ronkende diesels van de schepen die overdag de Waal bevaren, en ‘s nachts niet.
Light Up Collective werkt veel met projectie maar is soms beter bekend als de oprichters van Uncloud, het innovatieve en interdisciplinaire festival in Utrecht. In hun midden bevindt zich een programmeur die uitblinkt in de Unreal engine (een veel gebruikte game engine): Jaco Schilp. Samen met wetenschappers vloeistofdynamica Joost Bakker & Monika Moscibrodzka van de Radboud Universiteit geeft Light Up vorm aan de materie en eigenschappen van water. Ze lopen de unieke vloeistofdynamica langs en laten de unieke eigenschappen van water zien: de stroomeigenschappen en het feit dat water zich in drie vormen kan transformeren: vloeibaar, vast en als gas door de lucht.
Samen programmeren ze een zo realistisch mogelijke nieuwe vorm van water, en geven ze uiting aan die vorm met hun eigen handtekening in de vorm van projectie; op bomen maar ook op holografische doeken
In het werk Rise gaan Lumus Instruments en sterrenkundige Leon Houben het onderzoek aan naar de getijden en overstromingen. In een regio waar overstromingen van de Waal nog steeds een groot probleem kunnen vormen is deze thematiek zeer relevant. In het werk koppelen ze actuele overstromings datasets met realtime getijde data.
Ze geven vorm aan het werk door het gebruik van een modulair lichtsysteem van Lumus Instruments. Samen met componist Danny van der Lugt (die gespecialiseerd is in generatieve composities) en onder andere door gebruik van Max for Live (een tool voor creatie van muziek en visuele effecten) met live data input – wordt het werk voorzien van een generatieve compositie die ook op de realtime data reageert. Zo is Rise een levendig commentaar op de stijging van de zeespiegel en tegelijkertijd een poëtische vertaling van de getijdenwerking van eb en vloed. Het werk zal zich toepasselijk bevinden binnen het stuk moeras van de botanische tuin in Nijmegen. Houben zal als deskundige op het gebied van getijden datasets en kennis bijdragen aan het werk.
Bas Koopmans maakt voor Schemerlicht 2021 de nieuwe brand identiteit en vormgeving. Deze bestaat, naast een herkenbare typografie, uit een serie portretten gebaseerd op een zelflerend algoritme dat nieuwe werken maakt op basis van een groot aantal schilderijen van Monet. De abstracte schilderijen waar water vaak al een hoofdrol in speelde, vormen in een sequentie vanuit dit algoritme een waterachtig organisme van digitale olieverf. Naast dat zijn werk wordt gebruikt als ‘keyvisual’ van de vormgeving wordt zijn werk ook gebruikt op een aantal plekken binnen de route. De productie van dit werk is in de begroting meegenomen onder ‘narratief.’ De fee van Bas wordt betaald vanuit het marketing communicatie budget.
Kunstenaar Jonathan Ho en ecoloog Joris Koene maakten samen het werk Sex Shells. Een tragikomisch werk over slakken die als hermafrodiet een genderloze bedpartner zijn. Ze kiezen pas net voor het paren voor de rol die ze in dat moment hebben, die van man of vrouw. De slakken in het aquarium hebben allemaal een outfit aan die relateert aan queer cultuur. Voor Jonathan Ho is het een manier om een thematiek aan de kaak te stellen die in de natuur blijkbaar doodnormaal is: genderloos leven. Iets wat we als mensen ook zouden moeten ambiëren.
Naast het activistische verhaal op het gebied van gender vertelt Sex Shells een groter verhaal: het positioneert een van de belangrijkste wezens uit het zoetwaterleven in de hoofdrol in plaats van in een bijrol op de bodem van een rivier of een sloot.
Vrijdag 9 oktober openen de poorten van Schemerlicht met het thema: Bewust Seiners. Kunstenaars, wetenschappers, schrijvers en componisten nemen je mee op reis door je eigen bewustzijn. De openingsavond biedt een programma waar iedereen welkom is om bij aan te sluiten en de organisatie te ontmoeten. Je toegangskaartje van vrijdag 9 oktober met het tijdslot
Supernatural Experiences, een gesprekmet cultuurwetenschapper Sándor Chardonnens en kunstenaar Zalán Szakács. [NL] Heb je ooit iets meegemaakt wat je niet kon verklaren? Een droom die je iets laat zien voordat het gebeurde, of een onheilspellend toeval? Door culturen en de geschiedenis heen werden mystici, zieners en visionairs gezien als mensen met toegang tot andere werelden
